Home > من و خانواده > من و نیمه گمشده > آموزه هاى رفتارى اسلام براى کارایى مطلوب خانواده

آموزه هاى رفتارى اسلام براى کارایى مطلوب خانواده

آموزه هاى اسلام در مورد رفتارهای اعضاى خانواده، توصیه هاى به ظاهر جزئى دارد که در بهبود چگونگى روابط اعضا و کارایى بیشتر آنان اثرگذار است. بخشى از این توصیه هاى رفتارى به روابط اعضاى خانواده، کلامى یا غیرکلامى، مربوط مى شود و بخشى دیگر مربوط به محیط خانه، اداره ی خانواده و عبادات در خانه است که در روابط درون خانواده، به طور مستقیم یا غیرمستقیم نقش مى آفریند.

اینک به بررسى این توصیه ها مى پردازیم.

۱٫ روابط کلامى:

در شیوه ی برقراری روابط کلامى، تفاوتهایى بین افراد کودک و بزرگ سال و زن و مرد دیده مى شود. در مورد کودکان فراهم کردن زمینه براى گفتگو، در رشد و بالندگى آنها تأثیرى مهم دارد و بر عکس، نبود شرایط مناسب برای گفتگو و بیان احساسات و افکار، به سرکوبى عواطف و بازدارى شناختى کودک مى انجامد. محیط خانواده بهترین محل رشد کلامى و ابراز وجود با گفتار است. روابط کلامى در خانه آن مقدار که براى زن اهمیت دارد، برای مرد این گونه نیست و او در روابط به صرف حضور بیشتر توجه دارد.(۱) تعالیم اسلام درباره ی نحوه ی گفتار و بیشتر مضمون آن، توصیه هایی دارد که از ابتدای گفتگو تا پایان آن را در بر مى گیرد. در مرتبه نخست، گفتگوى اعضاى خانواده با هم باید محترمانه باشد؛ از جمله این که آهنگ صدا باید ملایم باشد. قرآن براى تشویق افراد به لطیف کردن صوت، تشبیهى دارد که تا فرد را به صوت ملایم در همه جا به ویژه در محیط خانه برانگیزد.(۲) از نشانه های احترام در گفتگو این است که زن و شوهر یکدیگر را به بهترین نامى که هریک دوست دارند، خطاب کنند.(۳) در مرتبه دوم، ابراز محبت و دوستى با گفتار، نسبت به اعضاى خانواده اهمیت ویژه اى دارد که به ژرف تر شدن روابط عاطفى کمک مى کند.(۴) نکته سوم، سپاس گزاری اعضاى خانواده از یکدیگر با گفتار است.(۵) تشکر از والدین در ردیف شکرگزارى خداوند آمده است.(۶) زن و شوهر نیز باید قدردان عملکرد مناسب یکدیگر باشند. از صفات مناسب زنان سپاس گزارى و قدردانى در خانواده است(۷) و در مقابل، ناسپاسى زن در گفتار پیامدهای نامطلوبى در خانواده، به ویژه برای خود او، بر جای مى گذارد.(۸) مرد نیز باید از تلاشهای همسر خود در خانواده، با گفتار نیکو قدردانى کند که این امر افزون بر تشویق زن،(۹) صمیمیت بین آنها را افزایش مى دهد.

در محیط خانواده، شکرگزارى و سخن گفتن از نعمتهای خداوند(۱۰) نیز اهمیت دارد و به رضایت افراد از زندگى کمک مى کند. در قرآن به این واقعیت اشاره شده است که شکرگزاری در برابر مواهب الهى، در درجه اول برای خود فرد سودمند است.(۱۱) بخشى از سپاس گزارى از خداوند، ارج نهادن به تلاش انسانهایى است که در حق فرد، کمکى و لطفى داشته اند، و در غیر این صورت، فرد خداوند را سپاس گزار نبوده است.(۱۲) همین امر در خانواده نیز مى تواند تأثیر بسیاری داشته باشد؛ زیرا هیچ کس مانند والدین،(۱۳) همسر(۱۴) و گاه فرزندان،(۱۵) نیازهای مادى و عاطفى فرد را نمى تواند برآورده سازد.

برخى رفتارها نیز مانع برقراری روابط کلامى مناسب مى گردد که اعضای خانواده باید از آنها در حد توان خودداری کنند. از جمله این امور: نق زدن، قطع حرف یکدیگر، جدال و بگو و مگو در مورد امور کم اهمیت، منحرف شدن از موضوع اصلى، تهدید، توهین، تمسخر، انتقاد تند و پرگویى است.(۱۶) تعالیم اسلام به برخى از این امور اشاره کرده و نکاتى را نیز به آنها مى افزاید؛ از جمله این که هنگام حضور اعضای خانواده مناسب نیست برخى پنهانى با هم صحبت کنند؛ زیرا این امر موجب آزار و اندوه دیگران مى شود.(۱۷) قرآن به صراحت گفتگوی پنهانى در حضور دیگران را نهى مى کند.(۱۸) همچنین از دروغگویى نهى شده که در بحث صفت «صداقت» به آن اشاره شد. تعالیم اسلام سخنهای دروغین را، خواه به جد باشد یا به شوخى، نامناسب اعلام مى کند؛(۱۹) زیرا به فضاى وضوح و صراحت در روابط بین فردى آسیب مى رساند.(۲۰) اولیای دین(ع) براى ترغیب افراد به خویشتنداری از قطع کلام یکدیگر، این رفتار را به چنگ زدن به صورت فرد تشبیه کرده اند.(۲۱) از تمسخر یکدیگر در قرآن نهى شده و بر این نکته در مورد زنان بیشتر تأکید شده است.(۲۲) در بحث حل اختلافهاى خانوادگى، رفتارهای کلامى موجب تعارض در خانواده را بررسى خواهیم کرد.

 

۲٫ روابط غیرکلامى:

در روابط غیرکلامى، افراد به وسیله وضعیت بدن مانند طرز قرارگرفتن در مقابل هم، فاصله از یکدیگر، نشسته یا ایستاده، حالات چهره مانند گشادگى یا گرفتگى، حرکات بدن مانند تماسهای بدنى و چشمى، با هم به تعامل خودآگاه یا ناخودآگاه مى پردازند. آهنگ صدا نیز جزء روابط غیرکلامى است که پیش از این درباره ی آن سخن به میان آمد. روابط غیرکلامى اعضای خانواده به صورت زیر مناسب و مؤثر است: وضعیت بدنى مشابه (هر دو نشسته یا ایستاده و یا…)، بدن افراد در مقابل هم، نه پشت به هم یا شکل دیگر، فاصله در حدود یک متر، حرکات بدن و تماس بدنى در حد مناسب و تماس چشمى مناسب نه آزاردهنده و تند. اگر شرایط فوق تحقق نیابد، روابط مناسب و رضایت بخش بین افراد برقرار نمى شود.(۲۳)

آموزه هاى اسلام درباره روابط غیرکلامى اعضای خانواده نکات جالب توجهى دارد که در ضمن توصیه هاى گوناگون مشاهده مى شود. از نکات مهم در خانواده حسن خلق است که به طرز روابط افراد با هم باز مى گردد. بخشى از حسن خلق در روابط غیرکلامى بروز مى کند. در این رابطه، به افراد توصیه شده است که با مردم به ویژه خانواده با چهره ی گشاده و روى باز دیدارکنند؛(۲۴) زیرا روى خوش و چهره ی باز موجب جذت دلها(۲۵) و فزونى محبت مى شود،(۲۶) شادی و نشاط مى آورد و کینه را از دلها مى زداید.(۲۷) در مورد انسان مؤمن آمده است که اندوهش در درون است و با روى خوش و چهره ی باز با مردم روبه رو مى شود.(۲۸) افزون بر موارد یاد شده، تبسم و لبخند در چهره در(۲۹) بهبود روابط نیز مؤثر است. روی گرداندن در برخورد با افراد، به روابط آسیب مى رساند و قرآن نیز از آن نهى فرموده است.(۳۰) نگاه مهربانانه ی زن و شوهر به یکدیگر موجب نشاط آنان مى گردد.(۳۱) همچنین، نگاه به والدین از روى لطف و رحمت نوعى عبادت است و(۳۲) نگاه والدین به فرزندان و شاد نمودن آنها از این طریق نیز تشویق شده است.(۳۳) از سوى دیگر، نگاه تند و خشم آلود اعضای خانواده به یکدیگر، به ویزه فرزندان به والدین،(۳۴) نامناسب و موجب اختلال در روابط عاطفى مثبت مى گردد.

در مورد وضعیت بدن، آموزه هاى اسلام فروتنى در روابط بین افراد را توصیه مى کند تا روابط عاطفى مثبت بین افراد تقویت شود.(۳۵) فروتنى بدین معناست که فرد در مقایسه با دیگران برای خویش امتیاز و برتری قائل نشود.(۳۶) این حالت در وضعیت بدنى فرد بسیار مؤثر است؛(۳۷) از این رو، در قرآن برای توصیه به نهایت فروتنى فرزندان نسبت به والدین، تعبیر فرود آوردن بالهای تواضع در برابر والدین به کار برده شده است.(۳۸) تواضع، نوعى افتادگى در وضعیت بدن ایجاد مى کند و در مقابل، تکبر و خود بزرگ بینى نیز در وضعیت بدنى بروز مى کند، به گونه ای که فرد سعى مى کند خود را در موقعیت بالاتر فیزیکى قرار دهد(۳۹) و تعبیر «دماغ بالا بردن» یا «گردن کشى»(40) نیز ممکن است به همین جهت براى تکبر به کار برده شده باشد. به هر صورت، براى برقرارى روابط مطلوب در خانواده لازم است افراد فروتنى خود را در وضعیت بدنى نیز به گونه ای نشان دهند. در این رابطه، شوهر را به رفتارهایى(۴۱) توصیه مى کنند که در ایجاد حالت بدنى تواضع مؤثر است. از صفات بسیار مناسب برای زنان، تواضع در مقابل همسر عنوان شده است.(۴۲) بدترین رفتار زنان نیز تکبر در برابر شوهر است.(۴۳)

 

۳٫ محیط خانه:

بخش دیگرى از توصیه هاى رفتارى اسلام به محیط خانه و رفتارهای مربوط به آن باز مى گردد. از جمله این امور، آراستگى ظاهر افراد خانواده(۴۴) و نیز محیط خانه(۴۵) است. در این باره، توصیه شده است که همه اعضاى خانواده به ویژه زن و شوهر خود را برای یکدیگر مرتب و آراسته کنند. این رفتار به فزونى محبت افراد نسبت به هم مى انجامد.

حضور در خانه و همراهى با خانواده به ویژه در شب اهمیت دارد.(۴۶) پیامبر (ص) نشستن نزد خانواده را از اعتکاف و عبادت در مسجد مدینه، نزد خدا محبوب تر دانسته است.(۴۷) همچنین غذا خوردن به همراه خانواده مورد توجه قرارگرفته است. پیامبر گرامى اسلام (ص) فرمود: «هر مردى که سفره غذا را بگستراند و زن و فرزند خویش را بخواند و غذا را با نام خدا شروع کنند و با شکر خدا به پایان برند، هنگامى که هنوز سفره برداشته نشده، خدا رحمت و آمرزش را بر آنان نازل فرماید.»(48) در عصر حاضر که به علت صنعتى شدن جوامع، معمولا مرد و گاه زن تا پاسى از شب در منزل حضور ندارند و گاه تا خوابیدن فرزندان نیز به منزل نمى آیند، این توصیه ها اهمیت بیشتری مى یابد. با وجود همه ی این مشکلات، همراهى اعضای خانواده برای کاهش تنیدگى های روزانه بسیار مؤثر است و والدین باید به آن اهمیت دهند.

درباره ورود و خروج مرد از خانه نیز به زن و شوهر توصیه هایى شده است؛ از جمله این که در اوقاتى که زن کار مهمى ندارد، هنگام بیرون رفتن شوهر از خانه، او را بدرقه کند و چند قدمى پشت سرش برود و گاه نیز هنگام ورود شوهر به خانه به استقبال او بیاید.(۴۹) این رفتار، محبت و صمیمیت بین زن و شوهر را بیشتر مى کند. در مقابل، مرد نیز مى کوشد این رفتار را به شکلى پاسخ دهد. محبت و خوش زبانى و نادیده گرفتن برخى لغزشها مى تواند از آثار این رفتار در مرد باشد.(۵۰) بر مرد لازم است هنگام ورود به خانه با سلام وارد شود.(۵۱) شوهر نباید سرزده و آهسته وارد خانه شود، بلکه پیش از ورود لازم است به شکلى زن و فرزندان را از آمدن خود آگاه سازد؛ با ورود به منزل به همه سلام کند که این کلمه نوعى احترام به آنها و دعا است و موجب آرامش و محبت(۵۲) در خانواده مى شود و در ضمن، اعلام ورود نیز به شمار مى آید. در این وضعیت، خانواده خود را آماده مى کند و از بروز وضعیت ناخوشایند برای همسر، جلوگیرى مى نماید. به دلایل فوق، آیات قرآن و کلمات اولیاى دین (ع) بر این ادب گفتارى بسیار تأکید کرده اند.(۵۳)

از آدات مهم دیگر، هدیه دادن در مراسم شادى و روزهاى عید و بازگشت از سفر است که در جلب محبت همسر و فرزندان بسیار مؤثر است.(۵۴) رسول خدا (ص) فرمود: به یکدیگر هدیه دهید تا محبتها افزوده گردد و غبار کینه ها از دلها برود.(۵۵) هنگام بازگشت از سفر، براى خانواده خویش هدیه اى در حد توان بیاورید.(۵۶) انجام این رفتارها روابط عاطفى اعضاى خانواده را بهبود مى بخشد. نکته مهم در هدیه دادن به افراد، توجه به خود آنهاست که بیش از خود هدیه ارزش دارد؛ از ین رو، هدیه را دلیل بر دوستى اعلام مى کنند و دقت در ارزش هدیه را نامطلوب مى شمارند.(۵۷)

 

۴٫ اداره امور خانواده:

از نکات مهم در خانواده، یاری رساندن و همکارى در اداره ی امور منزل است. بر اصل تعاون در آموزه های اسلام بسیار تأکید شده(۵۸) و در خانواده نیز اساس زندگى مشترک است. تعالیم اسلام، وظایف را به گونه اى در خانواده تقسیم کرده که همه افراد، مسئولیتى را به عهده گیرند تا خانواده بتواند کارکردهای مؤثر خود را ایفا کند. البته بخشى از فعالیتهای منزل بر عهده ی مرد یا زن نیست، ولى نکته مهم مساعدت هر یک از زن و مرد به یکدیگر در اداره ی امور منزل است. در کلمات اولیای دین (ع) برای تشویق زن و مرد به یاری یکدیگر، نکات جالب توجهى بیان شده که توجه به آنها انگیزه های همکارى را در منزل بیشتر مى کند. در مورد تلاش زن در محیط خانواده آمده است: «اگر زنى به همسرش جرعه اى آب بنوشاند، ارزش معنوى این رفتار بیش از ثواب یکسال روزه و عبادت شبهاى آن است و خداوند در برابر هر جرعه ی آب که به همسرش مى نوشاند، برای او شهری در بهشت بنا مى کند و شصت گناه او را مى بخشد.؛»(59) «زنی که برای اصلاح امور خانه، چیزى را از جایى به جایى دیگر منتقل کند، خدا به او نظر نماید و کسى که خدا به او نظر کند، او را عذاب نخواهد کرد.»(60)

از توصیه هاى رفتارى جالب توجه در کلمات اولیای دین (ع)، کمک و خدمتگذارى مرد در خانه است. رسول اکرم (ص) به حضرت على (ع) سفارش مى کند: «مردى نیست که به همسرش در خانه کمک کند مگر آنکه به تعداد موهاى بدنش، عبادت یک سال روزه با نیاز در شبهایش براى او پاداش قرار مى دهند و خداوند پاداش پیامبران صبورى مانند داود (ع) و یعقوب (ع) و عیسى (ع) را براى او قرار مى دهد. اى على، کسى که از خدمت به خانواده خودداری نکند، خداوند نام را در زمره شهدا مى نویسد و در مقابل هر روز و شب خدمت و هر قدم و رنج بدن، به او پاداش بسیار مى دهد. ای على، یک ساعت خدمت در خانه بهتر است از عبادت هزار سال، هزار حج، عمره و… سیرکردن هزار گرسنه و… بخشش هزار دینار…، و از دنیا خارج نمى شود مگر آن که جایگاه خود را، در بهشت ببیند. ای علی، خدمت نمى کند به خانواده مگر صدیق یا شهید یا مردی که خداوند بخواهد خیر دنیا و آخرت را به او دهد.»(61) توجه به پیامدهاى مطلوب خدمت در خانه، افراد باورمند را بر مى انگیزد که کار و کمک در خانه را دارای ارزش معنوى تلقى کنند و به بهانه انجام برخى رفتارهاى دینى، از خدمت در خانه شانه خالى ننمایند. چنان که گذشت، بر اساس آموزه هاى اسلام مرد مدیر خانواده به شمار مى رود و چنین توصیه اکیدى به او در خدمت به خانواده، مفهوم قوام بودن به معنى تصدى امور خانواده را بهتر نشان مى دهد. اگر مرد به این توصیه عمل کند، همه اعضاى خانواده به انجام وظایف تشویق مى شوند و روح همکاری همراه با عواطف مثبت در فضای خانواده گسترش مى یابد. از منظر جامعه شناختى، اصل اساسى در ازدواج و تشکیل خانواده، تشریک مساعى است. در تشریک مساعى، فقط کمک به افراد در نظر نیست، بلکه حفظ موجودیت خانواده هدف اصلى آن است. تمایل به تشریک مساعى، عاملى مهم در خانواده است که بر اساس آن، هر عضو به جاى خواسته هاى خود به همه افراد فکر مى کند و هدفش آسایش همه خانواده است؛ به دیگر سخن، رابطه زن و مرد در ازدواج صرفا بر اساس تمایل و نیاز شخصى نیست، بلکه اهداف خانوادگى دارای اهمیت است.(۶۲) چنان که گذشت، توصیه رفتارى اولیاى دین (ع) به اعضاى خانواده به ویژه مرد، در مورد بارى در خانواده به بهترین شیوه اعضا را متوجه اهداف خانوادگی مى کند.

یکى از توصیه هاى دیگر به مردان، توجه به ذوق، علاقه و خواست خانواده درباره ی وضعیت خانه، غذا و سایر امور درون منزل است. مناسب است مرد خواست و علاقه زن و فرزندان را بر نظر خویش ترجیح دهد و خود را با آنان در امور درون منزل هماهنگ سازد. تحمیل میل و خواست خود به خانواده از نشانه های بیمارى اخلاقى و رخنه در ایمان فرد است؛(۶۳) بنابراین، هنگام اختلاف سلیقه در امور منزل، نشانه ایمان آن است که مردان نظر خانواده را بپذیرند و نظر خود را بر آنها تحمیل نکنند. این توصیه رفتارى موجب مى شود زن و دیگر اعضاى خانواده، احساس هویت مستقل و مثبتى از خود داشته باشند. این امر به شکوفایى استعدادهای آنها کمک مى کند. اگر یکى از زوجین در زندگى خانوادگى، همه ی فکر، کار و اختیار خانواده را به دست گیرد، همسر و فرزندان را از تفکر و رفتار آزادانه محروم مى سازد و هویت و کرامت آنها را مخدوش مى نماید.(۶۴)

از جمله آموزه های مهم اسلام، وفای به وعده مى باشد که به هیچ کس اجازه ی نقض آن داده نشده است.(۶۵) وفای به وعده ها در روحیه زن و فرزندان تأثیرهاى مثبت تربیتى دارد؛ از جمله اینکه آنها به این صفت نیکو متعهد مى شوند و والدین نیز در نظر آنها ارزش بیشتری مى یابند. امام کاظم (ع) فرمود: «هنگامى که به کودکان وعده دادید حتما وفا کنید؛ زیرا آنان گمان مى کنند روزى شان در دست شماست.(۶۶) خداوند بیش از هر چیز نسبت به کوتاهى و ظلم در حق زنان و کودکان، عضبناک مى شود.(۶۷) عدم پایبندی به وعده ها آثار روانى نامطلوبى بر اعضای خانواده دارد؛ زیرا در بسیاری از موارد، آنان عذرهای مرد را در عدم وفا به وعده ها مورد توجه قرار نمى دهند و فضای روانى او را درک نمى کنند.

 

۵٫ عبادت در خانواده:

از توصیه های مهم اسلام، اهتمام به عبادات(۶۸) و سفارش اعضاى خانواده به آن است. از مسئولیتهاى افراد، هدایت خانواده در جهت امور معنوی و محافظت آنها از گمراهى، گناه و پیامدهاى ناخوشایند آن در زندگى دنیوى و اخروى است.(۶۹) حفظ خانواده به چند طریق ممکن است: آنان را به عبادت و اطاعت از خدا فراخواند، وظایف دینى را به آنها بیاموزد و آنان را از انجام رفتار نابهنجار و زشت نهى و به انجام رفتارهای نیکو تشویق کند.(۷۰) البته در مرتبه اول، فرد باید خود به رفتارهای عبادى اهتمام ورزد تا الگویى مناسب براى سایر اعضا باشد. در متون دینى آمده است که فرزندان خود را در هفت سالگى به نماز سفارش کنید.(۷۱)

این سفارش مى تواند به شیوه هایى گوناگون اجرا شود که برخى از آنها مانند روش الگوگیرى تأثیر گذارتر خواهد بود.(۷۲) از آموزه هاى مهم خداوند به پیامبران، سفارش خانواده خود به نماز است.(۷۳) خداوند به پیامبر گرامى اسلام (ص) سفارش مى کند که خانواده خود را به نماز امر کن و خود نیز بر این عبادت پایدار باش.(۷۴) امام باقر (ع) فرمود هنگامى که این آیه نازل شد، رسول خدا (ص) هر روز، هنگام نماز صبح به در خانه على (ع) و فاطمه (س) مى آمد و مى فرمود: «نماز را، نماز را، خداوند شما را مورد رحمت خویش قرار دهد.» رسول خدا (ص) تا پایان عمر این کار را انجام داد.(۷۵) حضرت ابراهیم (ع) در دعاهاى خود از خداوند مى خواهد که خود و فرزندانش را برپا کننده ی نماز قرار دهد.(۷۶) نماز بر رفتارها و اخلاق اعضای خانواده تأثیر بسیاری دارد و ارتباطى شناختى – عاطفى با خداوند است.(۷۷) در کلمات اولیاى دین (ع)، تأثیر بازدارنده ی نماز به شکل جالبى بیان شده است: «نماز مانند چشمه ی زلال و پر آبى است که انسان در هر شبانه روز پنج بار در آن شستشو مى کند و جان و روان خود را از همه زشتى ها و آلودگى ها پاک مى گرداند و دیگر چرکى بر او نمى ماند.»(78) نماز خواندن در اوقات مختلف شبانه روز مانند ابزار کنترلى است که به اختیار خود فرد، در زمانهای معین در او عمل مى کند. دعا و عبادتهاى دیگر مانند روزه نیز در روابط مناسب اعضای خانواده با یکدیگر مؤثر است. فضا و محیط خانواده باید نشان دهنده رابطه معنوى افراد با خداوند باشد.(۷۹) که در این صورت، انگیزه ها، عواطف و شناخت افراد از جمله تلقى و برداشت آنها از زندگى، تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. افزون بر این، انجام عبادات از طریق تقویت باورهاى دینى نیز بر رفتارها اعضاى خانواده تأثیر خواهد گذاشت.

 

 

پی نوشت :

۱٫ تانن، دوبرا، مرا نمی فهمی…، ص ۹۵ – ۱۰۰.

۲٫ «و اعضض من صوتک ان أنکر الأصوات لصوت الحمیر» لقمان، ۱۹.

۳٫ «ثلاث یصفین ود المرء لاخیه المسلم… یدعوه باحب الاسماء الیه» کلینی، اصول کافی، ج ۲، ص ۶۴۳٫ این کلام مربوط به رابطه دو دوست است، ولی شامل رابطه زن و شوهر نیز می شود؛ زیرا دوستی آنها معمولا صمیمی ترین دوستی هاست؛ همچنین مصطفوی، سید جواد،بهشت خانواده، ج ۱، ص ۱۷.

۴٫ «قول الرجل للمرأه انی احبک لا یذهب من قلبها ابدا» حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۰.

۵٫ برنشتاین، ف. چ، زناشویی درمانی، ص ۱۶۱.

۶٫ «أن اشکر لی و لولدیک» لقمان، ۱۴.

۷٫ سیوطی، الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۵۲.

۸٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۱۵.

۹٫ همان.

۱۰٫ «و أما بنعمه ربک فحدث» ضحی، ۱۱.

۱۱٫ «و من یشکر فانما یشکر لنفسه» لقمان، ۱۲.

۱۲٫ «من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر الله» حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۵۴۲.

۱۳٫ «من لم یشکر والدیه لم یشکر الله» مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۶۸.

۱۴٫ «ما افاد رجل بعد الایمان خیرا من امرأه ذات دین و جمال سره اذا نظر الیها…» نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۱۶۹.

۱۵٫ روایات مربوط به نقش و اهمیت فرزند در زندگی، که در فصل دوم به آن اشاره شد.

۱۶٫ برنشتاین،زناشویی درمانی، ص ۱۶۱.

۱۷٫ «اذا کان القوم ثلاثه فلا یتناجی منهم اثنان دون صاحبهما فان ذلک مما یحزنه و یوذیه» کلینی، کافی، ج ۲، ص ۶۶۰.

۱۸٫ مجادله، ۷ – ۱۰.

۱۹٫ «لا یجد عبد طعم الایمان حتی یترک الکذب هزله و جده» کلینی، اصول کافی، ج ۴، ص ۳۷.

۲۰٫ «الکذب یودی الی النفاق» و «الکذب یوجب الوقیعه» آمدی، غرر الحکم، ح ۱۱۸۱ و ۷۴۷.

۲۱٫ «من عرض لاخیه المسلم فی حدیثه فکأنما خدش فی وجهه» کلینی، کافی، ج ۲، ص ۶۶۰.

۲۲٫ «لا یسخر قوم من قوم عسی أن یکونوا خیرا منهم و لا نساء من نساء» حجرات، ۱۱.

۲۳٫ ستیر، آدم سازی در روان شناسی خانواده، ص ۴۵ – ۶۳.

۲۴٫ کلینی، کافی، ج ۲، ص ۱۰۷.

۲۵٫ آمدی،غررالحکم، ص ۹۱.

۲۶٫ کلینی، کافی، ج ۲، ص ۱۰۷.

۲۷٫ آمدی، غررالحکم، ص ۹۲.

۲۸٫ همان، ص ۹۱.

۲۹٫ کلینی، کافی، ج ۲، ص ۱۸۸.

۳۰٫ «و لا تصعر خدک للناس» لقمان، ۱۸.

۳۱٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۳۷؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۴، ص ۱۶۹.

۳۲٫ همان، ج ۱۵، ص ۲۰۵.

۳۳٫ «اذا نظر الوالد الی ولده فسره کان للوالد عتق نسمه» فرید تنکابنی، الحدیث ، ج ۱، ص ۲۹۹.

۳۴٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۲۱۷.

۳۵٫ «ثمره التواضع المحبه»، آمدی، غررالحکم، ح ۴۶۱۳.

۳۶٫ دیلمی، احمد و…، اخلاق اسلامی، ص ۱۴۰.

۳۷٫ امام صادق (ع) یکی از نشانه های تواضع را نشستن در مکانی که پست تر از جای فرد است، بیان فرموده است، کلینی، کافی، ج ۲، ص ۱۲۲.

۳۸٫ «واخفض لهما جناح الذل من الحکمه» اسراء، ۲۴.

۳۹٫ نراقی، احمد، معراج السعاده، بحث تکبر.

۴۰٫ لغت نامه دهخدا، ذیل واژه «دماغ» و «گردن».

۴۱٫ از جمله سلام کردن هنگام ورود به خانه و تقدم در این کار، که نشانه تواضع است.

۴۲٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۴ و ۱۵.

۴۳٫ همان،ص ۱۸.

۴۴٫ همان، ص ۱۸۳.

۴۵٫ محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج ۱۰، ص ۱۹۳.

۴۶٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۲۲.

۴۷٫ «جلوس المرء عند عیاله احب الی الله من اعتکاف فی مسجدی» احسانبخش، صادق، آثار الصادقین، ج ۱۵، ص ۲۹۳.

۴۸٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۶، ص ۴۲۲.

۴۹٫ مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۶، ص ۳، ۴ و ۱۱.

۵۰٫ مصطفوی، بهشت خانواده، ج ۱، ص ۳۰.

۵۱٫ مجلسی، بحارالنوار، ج ۷۶، ص ۳ – ۱۱.

۵۲٫ طباطبایی، تفسیر المیزان، ج ۱۰، ص ۲۰.

۵۳٫ «فاذا دخلتم بیوتا فسلموا علی أنفسکم تحیه من عند الله مبرکه طیبه» نور، ۶۱ و «تحیتهم فیها سلم» ابراهیم، ۲۳؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۵۸ و ۱۶۱.

۵۴٫ «بالاحسان تملک القلوب» و «اذا اردت ان تحبک المخلوقون فأحسن الیهم» مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۱۴۰؛ الجواد محبوب محمود؛ آمدی، غررالحکم، ح ۱۹۰۹.

۵۵٫ مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۴۴.

۵۶٫ مجلسی، محمد باقر، حلیه المتقین، ۴۱۸.

۵۷٫ دهخدا، علی اکبر، امثال و حکم، ج ۱، ص ۱۶۷.

۵۸٫ «و تعاونوا علی البر و التقوی»، مائده، ۲.

۵۹٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۱۲۴.

۶۰٫ مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۱، ص ۱۰۶.

۶۱٫ همان، ص ۱۳۲.

۶۲٫ روزن بام، هایدی، خانواده به منزله ساختاری در مقابل جامعه، ص ۹۴.

۶۳٫ «المؤمن یأکل بشهوه عیاله (اهله) و المنافق یأکل اهله بشهوته» حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۲۵۰.

۶۴٫ حسینی، علی اکبر، اخلاق در خانواده، ص ۱۳۶.

۶۵٫ حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۵، ص ۲۰۷.

۶۶٫ همان، ص ۲۰۱.

۶۷٫ «اذا وعدتم الصبیان ففوا لهم… ان الله لیس یغضب لشیء کغضبه للنساء و الصبیان» همان،ص ۲۰۲.

۶۸٫ «حفظوا علی الصلوت» بقره ۲۳۸ و «فاذکروا الله قیما و قعودا» نساء، ۱۰۳.

۶۹٫ «قوا أنفسکم و أهلیکم نارا وقودها الناس و الحجاره» تحریم، ۶.

۷۰٫ مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۸۶.

۷۱٫ «فمروا صبیانک بالصلاه اذا کانوا بنی سبغ سنین…» کلینی، کافی، ج ۳، ص ۴۰۹.

۷۲٫ نهج البلاغه، حکمت ۷۳.

۷۳٫ «احب الاعمال الی الله الصلاه و هی آخر وصایا الانبیاء» صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۲۱۰ و ۶۳۸

۷۴٫ «وأمر أهلک بالصلوه و الطبر علیها» طاها، ۱۳۲.

۷۵٫ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج ۵، ص ۲۰۲.

۷۶٫ «رب اجعلنی مقیم الصلوه و من ذریتی» ابراهیم، ۴۰.

۷۷٫ «ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله أکبر» عنکبوت، ۴۵.

۷۸٫ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، خطبه ۱۹۹.

۷۹٫ در کلمات اولیای دین (ع) تأکید شده که محلی در خانه برای نماز قرار داده شود. همچنین مواردی مانند نگه داشتن برخی حیوانات در خانه و برخی عکسها که موجب دوری خانه از معنویت و برکت می شود، نهی شده است (مجلسی، بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۱۵۹ – ۱۶۲).

Check Also

عشق خود را به حراج نگذارید !

افراط در عشق ورزیدن، فرصت را از همسرتان خواهد گرفت واین اجازه را نمی دهد تا او هم ابراز محبت کند. ندادن فرصت باعث می شود همسرتان به گرفتن عشق یک طرفه و پس ندادن آن عادت کند...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *