Home > ویژه > مریم سلام‌الله‌علیها و روایات اسرائیلیات

مریم سلام‌الله‌علیها و روایات اسرائیلیات

می‌توان گفت که شاید علامه مجلسی، علی‌رغم ضعیف دانستن روایات مطرح‌شده، تنها از باب جمع‌آوری هر آن‌چه موجود بوده است، اقدام به نقل این روایات کرده‌اند و در ذیل یا موارد مربوطه دیگر به ضعف راوی و روایت اشاره کرده‌اند.

حضرت مریم سلام‌الله‌علیها، تنها بانویی است که از او در قرآن مجید، نام برده شده است. بانویی که خود به تنهایی، از جایگاه والایی برخوردار است و مکمل این جایگاه والا، مادری عیسی علیه‌السلام است. در مجموعه تفسیری و روایی شیعه، به‌تبع این یادآوری در قرآن، از مریم سلام‌الله‌علیها نیز یاد شده است؛ روایاتی که علی‌رغم اعتبار و صحت‌شان، گاه از وثوق لازم برخوردار نبوده و قابلیت استناد ندارند.

در این یادداشت و به بهانه سال‌روز میلاد حضرت مسیح علیه السلام، نگاهی داریم به روایاتی که درباره حضرت مریم سلام‌الله‌علیها وارد شده و قابلیت استناد ندارند.

 

مراد از اسرائیلیات چیست؟

در مجموعه روایات شیعه، برخی روایات هستند که به اسرائیلیات مشهورند. اسرائیلیات، جمع اسرائیلیه، در اصطلاح محدثین به چند نوع تعبیر شده است.

گاه فقط بر آن دسته از روایات اطلاق می‌شود که صبغه یهودی دارند (۱)؛ گاه به روایات یهودی و مسیحی گفته می‌شود؛ گاهی نیز در مفهومی گسترده‌تر، هر روایت و حکایتی که از منابع غیراسلامی وارد شود را می‌گویند (۲). برخی اوقات هم به معنای گزارش‌ها و وقایع تاریخی قوم یهود و بنی‌اسرائیل به کار می‌رود.

لازم به توضیح است که بیشترین نقش را در اشاعه و گسترش اسرائیلیات، یهودیان و مسیحیانی داشتند که بعد از غلبه اسلام، به آن گرویده بودند و اغلب نیز بعد از رحلت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم مسلمان شده بودند. افرادی مانند عبدالله بن سلام، کعب الاحبار، وهب بن منبه و… (۳).

 

داستان مریم سلام‌الله‌علیها در بحارالانوار

باب ۱۶ تا ۲۴ جلد ۱۴ بحارالانوار علامه مجلسی، به موضوع مریم سلام‌الله‌علیها و عیسی علیه‌السلام اختصاص دارد. در این میان ۵۵ روایت به حضرت مریم سلام‌الله‌علیها پرداخته است.

 

باب ۱۶، با عنوان ولادت حضرت مریم و برخی احوال ایشان و پدربزرگوارشان عمران، ۲۳روایت را نقل می‌کند که به طور مستقل به بحث ولادت حضرت مریم سلام‌الله‌علیها و برخی احوال ایشان می‌پردازد که مجموع این روایات ذیل بیان آیات ۳۳-۳۷ و ۴۲-۵۱ سوره آل‌عمران آمده است.

باب ۱۷، با عنوان ولادت حضرت عیسی علیه‌السلام، ۳۲ روایت است که تقریباً مشترک میان حضرت مریم سلام‌الله‌علیها و حضرت عیسی علیه‌السلام است و ماجرای تولد حضرت را ذیل آیات ۱۶-۳۵ سوره مریم، ۹۱ سوره انبیا، ۵۹ سوره آل‌عمران و ۱۲ سوره تحریم بیان کرده است.

باقی باب‌ها از باب ۱۸ تا ۲۴ روایات اختصاصی حضرت عیسی علیه‌السلام است.

 

اسرائیلیات ماجرای حضرت مریم سلام‌الله‌علیها

در این بخش به برخی روایات نامعتبر در این زمینه که بیشتر بر مبنای مطالبی است که میان یهود و نصارا رواج دارد، اشاره می‌کنیم:

در باب ۱۶ ذیل آیه «فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثَى وَإِنِّی سَمَّیْتُهَا مَرْیَمَ وَإِنِّی أُعِیذُهَا بِکَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ» (4) در قسمت آخر آیه که بیان شده است «او و فرزندش را از وسوسه‌های شیطان رانده‌شده در پناه تو قرار می‌دهم» روایتی از ابوهریره از قول رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نقل شده که: «هیچ فرزندی زاده نمی‌شود مگر آن‌که شیطان او را در ابتدای ولادت لمس می‌کند و بر اثر آن فریاد کودک به گریه بلند می‌شود؛ تنها حضرت مریم و فرزندش از این قاعده مستثنی هستند».

نه تنها راوی این روایت، ابوهریره است، فردی که علامه مجلسی نقل‌های او را غیرمعتبر دانسته و به استناد روایتی از امام صادق علیه‌السلام او را کذاب عنوان می‌کند (۵)؛ که نص آن نیز با دلایل عقلی و نقلی هم‌خوانی ندارد. این‌که چرا تنها مریم سلام‌الله‌علیها و فرزندش استثنا شده‌اند و نه سایر انبیا و اولیا؟ این‌که اگر شیطان قادر بر وارد کردن چنین لطمه‌ای است، چطور کارها و صدمات بیشتری وارد نمی‌کند؟ و این‌که گریه کودک در بدو تولد، دلیلی علمی و منطقی دارد که یکی از موارد آن تنفس راحت‌تر نوزاد است.

در باب ۱۷ ذیل آیه «فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَهِ قَالَتْ یَا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَکُنْتُ نَسْیًا مَنْسِیًّا» (6) در مورد زمانی که درد زایمان، مریم سلام‌الله‌علیها را به کنار تنه درخت خرمایی کشاند، در روایتی از وهب بن منبه آمده است: «چون مریم به نزد درخت خرما رفت، سرما بر او غالب شد. یوسف نجار بر دور آن حضرت مانند حظیره هیزمی جمع کرد و در آن آتش زد تا مریم گرم شود و هفت گردو در میان خورجین یافت و آن‌ها را بیرون آورد و داد که آن حضرت تناول نمود. به همین سبب نصارا در شب ولادت آن حضرت آتش می‌افروزند و گردوبازی می‌کنند».

ذهبی درباره وهب می‌گوید: او فردی است … که بسیار از کتاب‌های اسرائیلی نقل می‌کرد… (۷). علامه نیز در چند مورد بر غیرمعتبر بودن اقوال وهب تصریح داشته (۸) و روایات او را ضعیف دانسته‌اند.

ضمن این‌که محتوای روایت نیز با عقاید اسلامی و آیات قرآن همخوانی ندارد و در هیچ‌یک از آن‌ها نامی از یوسف نجار به میان نیامده و آن‌چه بیان شده، مریمی است تنها و در آستانه وضع حمل که شامل الطالف الهی است.

در باب ۱۵ ذیل آیه «فَنادَتْهُ الْمَلائِکَهُ وَ هُوَ قائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیی‏ مُصَدِّقاً بِکَلِمَهٍ مِنَ اللَّهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصَّالِحینَ» (9)؛ ذیل عنوان قصص زکریا و یحیی، به روایتی از ابن‌جریح اشاره شده که می‌گوید: «مادر یحیی به مریم می‌گفت من می‌بینم بچه‌ای که در شکم دارم بر بچه‌ای که تو در شکم داری سجده می‌کند». روایتی که نزدیک به همین مفهموم را در انجیل نیز می‌توان دید (۱۰).

باید دقت داشت که ابن‌جریح، مسیحی الاصلی است که نقش به‌سزایی در انتقال معارف مسیحیت به فرهنگ اسلامی در عهد تابعین داشت (۱۱).

این نقل، علاوه بر اشکال سندی، سازگاری با عقاید اسلامی و حتی موضوعیت ندارد. در هیچ‌جای تفاسیر و اقوال و نقل‌ها دیده نشده که پیامبری بر پیامبر دیگر سجده کند؛ مگر آن‌که بر اساس عقاید مسیحیان، برای عیسی علیه‌السلام مقام الوهیت قائل شویم.

در پایان می‌توان گفت که شاید علامه مجلسی، علی‌رغم ضعیف دانستن روایات مطرح‌شده، تنها از باب جمع‌آوری هر آن‌چه موجود بوده است، اقدام به نقل این روایات کرده‌اند و در ذیل یا موارد مربوطه دیگر به ضعف راوی و روایت اشاره کرده‌اند (۱۲).

 

پی‌نوشت

۱.    دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۱، ص۱۳۵.

۲.    محمدحسین ذهبی، الاسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث، ص۱۹-۲۱.

۳.    همان، ص۲۲.

۴.    سوره آل‌عمران، آیه۳۶.

۵.    علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۲، ص۲۱۷: «ثلاثه کانوا یکذبون علی رسول الله، ابوهریره و انس بن مالک و امراه».

۶.    سوره مریم، آیه۲۳.

۷.    ابوعبدالله شمس‌الدین الذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۱۰۰.

۸.    بحارالانوار، ج۵۲، ص۱۹۵-۲۰۱/ ج۱۴، ص۳۷۰.

۹.    سوره آل‌عمران، آیه۳۹.

۱۰.    عهد جدید، انجیل لوقا، ص۲۸-۴۹.

۱۱.    جلال‌الدین سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۴، ص۲۳۸.

۱۲.    سیده وحیده رحیمی و فائزه السادات خسروی، اسرائیلیات داستان حضرت مریم سلام‌الله‌علیها و عیسی علیه السلام در تفاسیر فریقین با تأکید بر بحارالانوار، «دوفصلنامه دانشگاه قم»؛ سال اول، شماره۲، ۱۳۹۴.

 

 

منبع: پایگاه خبری تحلیلی مهرخانه

Check Also

شطیطه؛بانویی که عاقبت بخیرشد/عملی که سبب سعادت وعاقبت بخیری می شود

  شخصی است به نام «شطیطه». این نام برای بیدار‌دلان با بصیرت، بسیار آشناست. او …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *