Home > من و تقویم > ردپای عاشورا در شعر پارسی

ردپای عاشورا در شعر پارسی

 ردپای عاشورا در شعر پاارسی ؛تاثیرات واقعه عاشورا بر اشعار شاعران پارسی گوی ایران از دیروز تا امروز

ادبیات فارسی همواره آذین بسته به ویژگی ها ی اخلاقی بارزی بوده  که غالبا ریشه در شجاعت و غیرت ایرانی و الهام گرفته از  رشادت ها  و پایمردی ها ی بزرگ مردان تاریخ بوده و هست . سبک اشعار حماسی  با ورود اسلام به ایران  و پس از آن  طی جنگ های امیر المومنین حضرت علی (ع) و  تحت تاثیر واقعه عظیم کربلا  رنگ و بوی دیگری به خود گرفت. تاثیرات شگرفی که در برخورد  با حکومت جور قاجار و رژیم ستمگر پهلوی در اشعار شاعران آن زمان و ادبیات  ایران به وضوح دیده می شود و تا امروز که شاهد آمیختگی شدید ادبیات حماسی  ایران با شعر عاشورایی و ادبیات آیینی هستیم . در واقع می توان گفت اوج ادبیات شیعی و آیینی  ادبیات عاشورایی است و اساس  فلسفه قیام کربلا حفظ عزت و آزادگی انسان این معروف بی بدیل  و نرفتن زیر بار خفت و ذلت این منکر بی اساس است . ادبیاتی که زینب کبری با آن سخن می گویدو همان ادبیاتی که امام حسین (ع) در مواجهه با سپاه کفر  از آن طریق با آنها به موعظه و ارشاد می نشیند . ادبیاتی از جنس حماسه و عاطفه و شجاعت و مردانگی ، ادبیات عزت و خشوع، عظمت و کرامت .

دلیل ماندگاری ادبیات آیینی:

ورود  وقایع حماسه ی کربلا به حیطه شعر، یقینا یکی از عوامل ماندگاری و پایایی نهضت عاشورا در ادبیات است چرا که حضور پر رنگ شعر در روایت ماجرا و قالب نافذ مرثیه در سوگداشت ماجرا از سویی پیوند دهنده ی میان عواطف و دلهای سوخته و حقیقت ماجرای ظهر عاشوراست و از سوی دیگر به نوبه خود باعث غنا و اعتلای اشعار و مراثی ست. ادبیات عاشورایی، از غنی ترین و حماسی ترین ذخایر فکری و احساسی شیعی است و برخی از شاعران نیز تمامت شهرت خویش را مدیون همین ذخیره فکری – احساسی شیعی یند که مشخص ترین ایشان محتشم کاشانی ست که با تصویر کشیدن و توصیف واقعه عاشورا و سرایش ترکیب بند معروف " باز این چه شورش است… " امروزه معروف ترین شاعر شعر عاشورایی از است. از سوی دیگر شاعران شیعی پرداختن به واقعه عاشورا را بر خود فرض می دانند و این امر ریشه در تایید و تشویق و سفارش حضرات ائمه معصومین در به تصویر کشیدن و احیای همیشگی ظلمی که به ناحق بر امامشان رفته و مظلومیت حضرت حسین (ع) دارد . از طرفی بسیاری از اشعاری که با الهام از واقعه عظیم عاشورا  توسط شعرای ایرانی سروده شده در راستای مخالفت با  حکومت ظالم و بیان شباهت ها ی   آن با  حکومت بنی امیه و بیان منکرات موجود در دو  حکومت و نفی معروفات توسط  آن حکومت ها ست. در واقع شعرای آیینی و متعهد ایرانی با  بهره گیری از تاثیرات عظیم  قیام عاشورا  بوسیله اشعار خود به مبارزه  با  حکومت ها ی فاسد پرداخته اند و این کار را همچون عبادت و پاداش بهشت می دانند.یعنی بدینوسیله  به نوعی در ترویج و احیای  مسئله مقدس امر به معروف و نهی از منکر کوشیده اند . چونان که شیخ طوسی در کتاب رجال صفحه ۲۸۹ از امام صادق (ع) نقل می کند که فرمودند : " ما من احد قال فی الحسین شعراً فبکی و ابکی به الا اوجب الله تعالی له الجنه و غفرله ؛ هیچ کس نیست که درباره امام حسین (ع) شعری بگوید و بگرید و بگریاند، مگر آنکه خداوند جل جلاله بهشت را بر او واجب کند و او را بیامرزد. " (کتاب رجال شیخ طوسی) موضوع قیام امام حسین علیه السلام از اواسط قرن سوم در ادبیات فارسی وارد شد. البته اوائل به صورت جدی نبود، بلکه در قالب تمثیل ها و استنادها اشاراتی به مقتل امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا داشتند یکی دو قرن بعد در حدود قرن ۵ و ۶ هجری "سنایی " به طور خاص جزو شعرایی است که به شهادت امام حسین علیه السلام اشاره مستقیم دارد. پس از قرن پنجم یعنی در زمان "ناصر خسرو " تلویحاً اشاراتی به موضوع عاشورا وامام حسین علیه السلام شده است اما به طور کامل و جزئی نگر از دوره تیموریان به بعد به این مسأله پرداخته شده و بعد در دوره صفویه به خاطر مذهب تشیع و تغییر نظام حکومتی و شیوع تفکر شیعی در ایران، گرایش شاعران به سمت عاشورا دیده و ثبت شده است، "ابن حسام " از چهره هایی است که در باب پرداختن به موضوع عاشورا پیش از عهده صفویه شاخص است . او شاعری است که بیشتر آثارش مربوط به وقایع عاشورا است . پس از او شاعران فراوانی ظهور کردند تا جایی که در دوره قاجاریه و بعد از آن ها دفتر شعر در خصوص مسئله عاشورا تدوین شد.اشعاری که غالبا با پیش کشیدن موضوع قیام کربلا و واقعه عاشورا آغاز و در اثنای امر به موضوعات سیاسی معاصر شاعر پرداخته می شداینک به اجمال مواردی را بیان می داریم:

صباحی بیگدلی :

صباحی بیگدلی شاعر سده دوازدهم، اوایل سده سیزدهم هجری و معاصر با پادشاهان زندیه بود که در سوگ و مرثیه امام حسین علیه السلام ترکیب‌ بندی به تقلید از کلیم کاشانی ساخته است .

افتاد شام گه به کنار افق نگران خود چون سربریده از این طشت،

واژگون گفتم محرم است و نمود از شفق هلال چون ناخنی که غم زده آلایدش زخون

ملک الشعرا بهار:

ملک الشعراء محمدتقی بهار شاعر دوره مشروطیت نیز در رثای سید الشهداء داد سخن داده و گفته است:

ای فلک ، آل علی را از وطن آواره کردی

ز آن سخن در کربلا شان بردی و بیچاره کردی

تاختی از وادی این غزالان حرم را

پس اسیر پنجه گرگان آدم خوار کردی

محمد حسین شهریار:

سید محمدحسین شهریار شاعر بزرگ معاصر که شیفته و دلباخته اهل بیت و ائمه اظهار بود، بارها در رثای امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا شعر سروده و به درد گریسته است. استاد شهریار غزلی دارد تحت عنوان "کاروان کربلا " که مطلع آن بدین گونه است:

شیعیان دیگر هوای نینوا دارد حسین

روی دل با کاروان کربلا دارد حسین

دشمنانش بی امان و دوستانش بی وفا

باکدامین سرکند، مشکل دوتا دارد حسین

( حماسه  حسینی در ادبیات  فارسی- عبدالجبار کاکایی)

همچنین  کسانی مانند"عارف  قزوینی ، میرزاده عشقی  و فرخی یزدی " و تنی چند از شعرا در دیوان های خود از این واقعه و سایر موضوعات دینی گفته اند و در ادامه  به بیان  ستمگری های حکومت ها ی معاصر خود پرداخته که البته در این راه کشته ی بیان حقایق و وقایع زمان خود نیز گشتند .

پس از پیروزی انقلاب اسلامی با عنایت به همسویی و انطباق نظام جمهوری اسلامی با شرع مقدس رویکرد شعرا بیشتر در بیان محبت  و ابراز ارادت به  خاندان عصمت و طهارت بوده است  و غالبا اشعار با مضامین  تمنای مساعدت و یاری و انتظار گوشه چشمی از  امامان معصومین و خواهش توفیق زیارات قبور مطهره ی ایشان شکل گرفته است که این شیوه  شعر گویی حتی در  مداحی ها  و مراثی معاصر و اشعار به جا مانده از سالهای جنگ تحمیلی نیز به چشم می خورد ،  و این خود عاملی موثر در ارتقاء سطح کیفی  و رعایت اصول کامل زیبا شناختی و آرایه ها ی ادبی توسط سرایندگان اشعار است .

 

کلمات کلیدی: عاشورا- ادبیات فارسی- شعر فارسی- اشعار آیینی

 

منابع:

کتاب رجال شیخ طوسی  صفحه ۲۸۹

حماسه حسینی در ادبیات فارسی، گفتگو با عبدالجبار کاکایی

مجموعه مقالات امام حسین(ع)، مرکز فرهنگ و  معارف قرآن  کریم ج ۱۰

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Check Also

در حکمت آفرینش چشم‌ها…

  ۱ در روان‌شناسی درسی هست به نام  روان‌ شناسی احساس و ادراک جایی می‌ …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *